Lịch sử gốm sứ Bát Tràng

Làng gốm sứ Bát Tràng

Bát Tràng là tên gọi chung của các sản phẩm gốm sứ được sản xuất tại làng Bát Tràng, huyện Gia Lâm, thuộc thủ đô Hà Nội.

Các bậc cao niên trong làng kể lại, chữ Bát bên trái là bộ "Kim-金" ví với sự giàu có, "本-bản" bên phải có nghĩa là cội nguồn, nguồn gốc. Dùng chữ Bát như vậy để khuyên răn con cháu "có nghề có nghiệp thì cũng không được quên gốc".

Theo các tài liệu lịch sử trong đó có Đại Việt sử ký toàn thư, Làng gốm sứ Bát Tràng ra đời vào khoảng thế kỷ 14-15.

Truyền thuyết về làng gốm sứ Bát Tràng

Tuy nhiên theo lời các cụ già thì làng nghề này có thể còn xuất hiện sớm hơn.

Hiện nay lưu truyền hai truyền thuyết kể về nguồn gốc của ngôi làng như sau:

Một cho rằng, dưới thời Lý có 3 nhà Thái học sĩ là: Hứa Vĩnh Kiều (Tức Cảo), Đào Trí Tiến và Lưu Phương Tú (Tức Lưu Vĩnh Phong) trờ về từ chuyến công sứ Trung Quốc đã học được kỹ thuật làm gốm từ Thiệu Châu (Quảng Đông) )(nay là Triều Châu, Quảng Đông) về Việt Nam. Hứa Vĩnh Kiều truyền cho Bát Tràng nước men rạn trắng. Đào Trí Tiến truyền cho Thổ Hà (huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang) nước men sắc màu vàng đỏ. Lưu Phương Tú truyền cho Phù Lãng (huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh) nước men màu đỏ màu vàng thẫm. Câu chuyện trên cũng được lưu truyền ở Thổ Hà và Phù Lãng với ít nhiều sai biệt về tình tiết. Nếu đúng vậy, nghề gốm Bát Tràng đã có từ thời nhà Lý, ngang với thời Bắc Tống nghĩa là trước năm 1127.

 Trong một câu chuyện khác, làng nghề này có lịch sử từ thế kỷ 10 khi Lý Công Uẩn dời đô ra Thăng Long. Song song với sự hình thành và phát triển của kinh thành Thăng Long, rất nhiều thương nhân cũng như thợ thủ công di cư ra đây lập nghiệp và giao thương. Ở Bát Trang có rất nhiều đất sét trắng nên một số thợ gốm cùng với dòng họ Nguyễn Ninh Tràng di cư và lập lò gốm tại đây. Dần dần từ một làng gốm phổ thông Bát Tràng dẫn phát triển và trở thành một lò gốm nổi tiếng tinh xảo, chất lượng cao với nhiều sản phẩm đặc trưng như ấm tử sa.

Nhiều người cho rằng dòng họ Nguyễn Ninh Tràng tức là họ Nguyễn ở Vĩnh Ninh vốn có lò gốm nổi tiếng ở Thanh Hóa.

Theo ký ức và tục lệ dân gian thì Nguyễn Ninh Tràng là họ Nguyễn ở trường Vĩnh Ninh, một lò gốm ở Thanh Hoá, nhưng chưa có tư liệu xác nhận. Gia phả một số dòng họ ở Bát Tràng như họ Lê, Vương, Phạm, Nguyễn... ghi nhận rằng tổ tiên xưa từ Bồ Bát di cư ra đây (Bồ Bát là Bồ Xuyên và Bạch Bát).

Trong gia phả của nhiều dòng họ ở Bat Tràng như họ Trần, Vương, Phạm, Nguyễn có ghi chép lại thì tổ tiên của họ di cư từ Bồ Bát (tức Bồ Xuyên và Bạch Bát ) ra đây.

Lời kết

Đến nay vẫn không có bằng chứng cụ thể nào khẳng định chính xác thời gian xuất hiện của làng gốm. Người ta có thể dự đoán rằng làng gốm Bát Tràng được thành lập vào khoảng cuối thời kỳ Văn hóa Hòa Bình, đầu thời kỳ văn hóa Bắc Sơn. 
Hiện nay, cùng với nhịp thở của cuộc sống làng gốm Bát Tràng ngày một phát triển và mang thương hiệu Gốm sứ quà tặng Bát Tràng vươn xa ra thế giới